Amsterdam en Haarlem gebruiken ‘innovatiepartnerschap’ bij aanbesteding van toekomstbestendige kunstgrasvelden

Het grote voordeel van kunstgrasvelden is dat ze het hele jaar door intensief kunnen worden bespeeld. Maar er zijn ook nadelen. Kunstgrasvelden kunnen 70% minder water bufferen dan natuurlijke grasvelden. Hierdoor vloeit het hemelwater sneller naar riool of sloot, wat bij hevige regenval voor overlast kan zorgen. Bovendien kunnen kunstgrasvelden in de zomer opwarmen tot ruim 70 graden Celsius. Dat is ongezond voor de sporters en de omgeving. En ondanks dat bij vervanging van een oud kunstgrasveld een deel van het materiaal kan worden gerecycled, groeit de hoeveelheid kunstgrasafval nog steeds.

Kansen

Amsterdam en Haarlem sloegen de handen ineen om deze negatieve impact op klimaat en milieu te veranderen in een positieve. De komende tien jaar zullen de twee gemeenten ruim 250 kunstgrasvelden van voetbal-, hockey- en korfbalverenigingen transformeren tot circulaire, klimaatadaptieve en energieopwekkende sportvelden.

“Een aantal jaar geleden zijn we begonnen met pilots op het gebied van duurzaamheid en circulariteit”, vertelt Wouter Stuive, Technisch Manager bij de afdeling Sport & Bos van de gemeente Amsterdam. “Na deze pioniersfase concludeerden we dat kunstgrasvelden kansen bieden om bij te dragen aan een oplossing voor stedelijke problemen zoals hittestress, wateroverlast na hevige regenval en de netcongestie. Door bijvoorbeeld een buffersysteem onder een kunstgrasveld aan te leggen, kan hemelwater worden opgeslagen. Als het gebufferde water verdampt, worden de velden direct gekoeld. Dit vermindert hittestress. Ook zien we kansen om via de velden warmte op te wekken en daarmee bij te dragen aan de energietransitie. Op het gebied van circulariteit valt eveneens een en ander te verbeteren. We kijken naar mogelijkheden om oude kunstgrasvelden hoogwaardig te recyclen en geen primaire grondstoffen meer te gebruiken in nieuwe kunstgrasmatten. Zo worden sportvelden met kunstgras niet alleen plekken om te bewegen, maar kunnen zij bijdragen aan een klimaatbestendige, energiezuinige en leefbare stad.”

Innovatieve maatregelen

Om deze duurzaamheidsdoelen te bereiken, zijn innovatieve maatregelen nodig. Maar die liggen niet kant-en-klaar bij marktpartijen op de plank. Gemeenten kunnen de ontwikkeling van innovatieve oplossingen stimuleren. Een belangrijke gemeentelijke tool hierbij is het inkoopinstrument.

De traditionele inkoop- en aanbestedingsprocedures bieden marktpartijen nauwelijks ruimte om innovatieve oplossingen te ontwikkelen. “Veel gemeentelijke opdrachtgevers formuleren de uitvraag nog niet zodanig, dat de markt in de gelegenheid wordt gesteld innovatieve oplossingen te bedenken en aan te bieden”, ziet Stuive. “Als de opdrachtgever bijvoorbeeld op investeringsbudget aanbesteedt, worden alleen de aanbieders met de laagste prijs geselecteerd. Omdat de initiële investering in een innovatief product vaak hoger uitvalt dan die van een bestaand product, kan de aanbieder van dat innovatieve product zichzelf uit de markt prijzen. Aanbesteden op de laagste prijs is dan ook geen goed uitgangspunt om innovaties te ontwikkelen.”

Samenwerkingsproject

Voor de transformatie van de kunstgrasvelden in Amsterdam en Haarlem startten de gemeenten daarom in 2024 met een vernieuwende aanbestedingsprocedure die marktpartijen juist wel uitdaagt met innovatieve oplossingen te komen om – onder andere – de negatieve impact van kunstgras op het klimaat en milieu te verminderen. De naam van het project: ‘Scale Up Toekomstbestendige kunstgrasvelden’. “Voor dit project is een andere aanbestedingsvorm gekozen dan de gebruikelijke aanbesteding op laagste prijs”, vertelt Stuive. “Bij dit project werken we met het innovatiepartnerschap. Dit innovatiepartnerschap bestaat uit een raamcontract voor de transformatie van de velden over meerdere jaren, alsook een onderzoek- en ontwikkelfase waarin innovaties worden getest.”

Vraaggestuurd

Uitgangspunt van het project ‘Scale Up Toekomstbestendige kunstgrasvelden’ is de markt een bijdrage laten leveren aan een gewenst resultaat. Stuive licht toe: “We stellen de uitvraag niet met bestaande en bekende oplossingen in het achterhoofd, maar vanuit beoogde functionele prestaties. Bij functioneel specificeren vraag je om een resultaat. Je beschrijft de behoefte of de prestatie van hetgeen je wilt laten ontwikkelen. Hierbij vul je zo weinig mogelijk technische details in. Dit geeft marktpartijen de ontwerpvrijheid om innovatieve oplossingen te bedenken.”

Scaling Up-methode

Daarnaast biedt het project voor de marktpartijen de mogelijkheid hun innovaties op te schalen. Dit is een belangrijk element, omdat vooralsnog bij de meeste opdrachten een innovatief idee alleen op kleine schaal wordt uitgevoerd, als pilotproject dat past bij een specifieke uitvraag. Omdat deze uitvragen veelal per gemeente verschillen, wordt het voor de marktpartij die het idee heeft ontwikkeld moeilijk om op te schalen en een rendabel businessmodel te maken. Op deze manier wordt de markt niet gestimuleerd innovatieve producten te ontwikkelen.

Om dit wel te stimuleren voor het project werd in overleg met het innovatieteam van de gemeente Amsterdam gekozen voor de Scaling Up-methode. Met deze methode kunnen de gemeenten samen met de markt innovaties doorontwikkelen en opschalen. “Het doel van deze methode is veelbelovende oplossingen sneller marktrijp en economisch haalbaar maken”, licht Stuive toe. “Door standaardisatie, grotere volumes en leerervaringen wordt het verdienmodel voor de marktpartijen robuuster. Daarom zullen de innovatieve oplossingen voor de toekomstbestendige kunstgrassportvelden op meerdere situaties en op verschillende locaties toepasbaar zijn. De plannen zijn dus niet exclusief voor Amsterdam.”

Consortia

Alvorens de uitvraag concreet te maken, vroegen de opdrachtgevers zich af: overvragen we de markt niet met onze hoge ambities? “Onze voorkeur gaat uit naar totaaloplossingen die bijdragen aan meerdere ambities”, zegt Stuive. “Naast de aannemers die kunstgrasvelden kunnen aanleggen, hebben we voor de oplossingen die wij vragen ook mensen nodig die verstand hebben van water, energie, klimaat en circulariteit. Die zitten niet altijd bij één bedrijf. Daarom hebben we de markt uitgedaagd een consortium te vormen, bestaande uit partijen die elkaars expertise kunnen aanvullen. Dit geeft ook kleine partijen met een innovatief idee de mogelijkheid mee te doen.”

Onderzoek en ontwikkeling

Uiteindelijk schreven vier consortia in. In de selectiefase werden zij beoordeeld op hun visie op duurzame en circulaire kunstgrasvelden. In de daaropvolgende gunningsfase werden de vier consortia gevraagd een Plan van Aanpak te schrijven rond de thema’s haalbaarheid, schaalbaarheid en betaalbaarheid in relatie tot de eigen productinnovaties. Hierbij kregen de partijen de mogelijkheid twee keer een concept van hun Plan van Aanpak met de opdrachtgever te bespreken. Aan de hand van de feedback konden zij hun plan beter maken.

Na beoordeling van het definitieve Plan van Aanpak werden drie consortia gekozen:

• Antea Sport
• EnergieVeld
• GOO4iT

Samen bestaan ze uit meer dan 15 marktpartijen. Zij zijn door naar de onderzoek- en ontwikkelfase. 

Uniek

De combinatie tussen het innovatiepartnerschap en een onderzoeks- en ontwikkelingsfase is uniek voor de sportsector, meent Stuive. “Deze aanbestedingsvorm wordt al wel toegepast in andere branches, maar in sportveldenland is de combinatie van innoveren, opschalen en samenwerken redelijk uniek. We merken dan ook dat de marktpartijen het nog best wel spannend vinden, omdat het een andere manier van werken vraagt. We zitten op een andere manier aan tafel: niet tegenover elkaar, maar naast elkaar. We zoeken samen naar duurzame en circulaire oplossingen voor hittestress, netcongestie en wateroverlast. Hieraan zitten best wat risico’s, het kan fout gaan. Maar wij hebben tegen de partijen gezegd: we gaan het samen ervaren, we gaan samen het beste eruit halen. Samen zullen we nieuwe systemen ontwikkelen die we hopelijk de standaard kunnen maken bij de aanleg van toekomstige kunstgrasvelden. Met als doel: duurzame en circulaire kunstgrasvelden die niet alleen slimmer en schoner worden aangelegd, maar ook betaalbaarder zijn. En uiteraard voldoen aan de sporttechnische eisen.”

Kennisdeling

Samen met de uitvoeringsorganisatie van de gemeente Haarlem, SRO, is een Europese LIFE-subsidie aangevraagd om het project Scale Up Toekomstbestendige kunstgrasvelden op te starten. “Vanwege deze innovatieve manier van aanbesteden hebben wij de Europese LIFE-subsidie toegewezen gekregen. Dit helpt ons de opgedane kennis met betrekking tot het proces te borgen en te delen met andere gemeenten.”Wil je van de voortgang van het project op de hoogte worden gehouden, schrijf je dan in voor de nieuwsbrief. Ook via de LinkedIn-pagina krijg je meer informatie.